Trong bối cảnh ô nhiễm không khí ngày càng trở thành thách thức lớn, Hà Nội đang từng bước tìm kiếm những giải pháp mới nhằm nâng cao hiệu quả quản lý môi trường đô thị. Dự án “Phố thở - Hà Nội thở” do Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội phối hợp với Đại sứ quán Pháp triển khai được kỳ vọng mở ra cách tiếp cận hiện đại, dựa trên nền tảng khoa học và công nghệ, góp phần cải thiện chất lượng không khí và nâng cao chất lượng sống cho người dân Thủ đô.
Trọng tâm của dự án là xây dựng và chuyển giao các công cụ số kết hợp với hệ thống mô hình dự báo tiên tiến. Thông qua đó, cơ quan quản lý có thể tiếp cận nguồn dữ liệu chính xác, kịp thời về diễn biến chất lượng không khí, từ đó nâng cao năng lực phân tích và hỗ trợ ra quyết định. Không chỉ dừng ở quan trắc, “Phố thở” còn hướng tới việc xây dựng các kịch bản chính sách, đặc biệt là những giải pháp kiểm soát phát thải như vùng phát thải thấp (LEZ) - mô hình đang được nhiều đô thị lớn trên thế giới áp dụng nhằm hạn chế nguồn gây ô nhiễm trong khu vực trung tâm.
Điểm nổi bật của dự án nằm ở sự tích hợp đồng bộ giữa công nghệ, thể chế và vận hành. Các công cụ dự báo và phân tích không chỉ phục vụ nghiên cứu mà sẽ từng bước được đưa vào quy trình quản lý thực tiễn. Điều này giúp các quyết định liên quan đến quy hoạch đô thị, tổ chức giao thông hay kiểm soát phát thải có cơ sở khoa học rõ ràng, hướng tới quản lý chủ động thay vì bị động như trước.
Dự án do ARIA Technologies triển khai, với sự tham gia chính của các đối tác khoa học uy tín từ Pháp như INERIS và IMT Nord Europe. Trong đó, INERIS đóng vai trò hỗ trợ phương pháp luận, phân tích nguồn phát thải và khung chính sách; còn IMT Nord Europe đảm nhiệm việc triển khai hệ thống cảm biến, đo lường và xử lý dữ liệu. Sự phối hợp này giúp bảo đảm tính đồng bộ giữa nghiên cứu khoa học và ứng dụng thực tiễn.
Về mặt kỹ thuật, dự án xây dựng chuỗi mô hình đa thang trong đánh giá chất lượng không khí. Ở cấp khu vực, mô hình CHIMERE được sử dụng để mô phỏng sự lan truyền ô nhiễm trên diện rộng. Trong khi đó, ở cấp đô thị và đường phố, mô hình PMSS cho phép phân tích chi tiết theo từng tuyến phố, khu dân cư. Sự kết hợp giữa hai cấp độ giúp cung cấp bức tranh toàn diện, từ tổng thể đến vi mô, phục vụ hiệu quả cho công tác dự báo và xây dựng chính sách.
Song song với hệ thống mô hình, công cụ hỗ trợ ra quyết định AIRADVANCED MAP sẽ được triển khai và tham số hóa phù hợp với điều kiện thực tiễn của Hà Nội. Thông qua công cụ này, cơ quan quản lý có thể đánh giá tác động của từng phương án cụ thể, từ điều tiết giao thông, quy hoạch đô thị đến triển khai vùng phát thải thấp, qua đó lựa chọn giải pháp tối ưu.
Nội dung quan trọng của dự án là đào tạo và chuyển giao công nghệ. Dự kiến, một tình nguyện viên quốc tế sẽ làm việc tại Hà Nội trong ít nhất 12 tháng nhằm hỗ trợ kỹ thuật, điều phối triển khai và kết nối giữa các bên. Đồng thời, toàn bộ hệ thống mô hình, quy trình xử lý dữ liệu và giao diện vận hành sẽ được chuyển giao theo lộ trình, kèm theo tài liệu hướng dẫn chi tiết, giúp phía địa phương có thể chủ động khai thác và vận hành lâu dài.
Về hạ tầng, phía Pháp sẽ hỗ trợ các giải pháp lưu trữ và tính toán cần thiết. Trong giai đoạn đầu, hệ thống có thể tận dụng hạ tầng của các cơ sở nghiên cứu, đào tạo tại Hà Nội; các phương án mở rộng sẽ được nghiên cứu trong quá trình vận hành nhằm bảo đảm tính linh hoạt và hiệu quả bền vững.
Dự án sử dụng toàn bộ nguồn kinh phí viện trợ không hoàn lại từ Chính phủ Pháp trong khuôn khổ chương trình FASEP. Trong khi Hà Nội chủ yếu đóng góp về dữ liệu, nhân lực và phối hợp về kỹ thuật. Đây là điều kiện thuận lợi để Thành phố tiếp cận các công nghệ tiên tiến mà không tạo áp lực lớn về ngân sách.
Với thời gian thực hiện dự kiến 18 tháng, “Phố thở - Hà Nội thở” được kỳ vọng tạo ra bước chuyển căn bản trong cách tiếp cận quản lý môi trường đô thị, từ dựa vào quan trắc sang dựa vào dự báo và dữ liệu khoa học. Không chỉ góp phần cải thiện chất lượng không khí, dự án còn đặt nền móng cho việc triển khai các chính sách đô thị xanh, thông minh, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững và nâng cao chất lượng sống cho người dân Thủ đô./.
Phạm Thảo
