Sinh ra và lớn lên ở Phùng Xá (xã Hồng Sơn, thành phố Hà Nội) vốn nổi tiếng với nghề nuôi tằm, dệt lụa, gia đình bà Phan Thị Thuận đã có nhiều thế hệ ươm tơ dệt lụa. Theo năm tháng, dưới tác động của cơ chế thị trường, nghề dệt ngày càng mai một. Nặng tình với nghề của quê hương, bà Thuận không đành lòng nhìn các thế hệ trẻ đang quay lưng với những sợi tơ tấm lụa. Sự đau đáu ấy đã đưa bà đến với tơ sen. Bắt tay vào thủ nghiệm từ năm 2026, sau 3 năm, năm 2018 thước lụa đầu tiên được dệt từ 100% tơ sen đã được nghệ nhân Phan Thị Thuận hoàn thành. Bà trở thành người Việt Nam đầu tiên thành công dệt vải từ tơ sen. Bà Thuận chia sẻ: Cũng là tơ lụa nhưng tơ sen lại là chất liệu mới, cách thức thực hiện mới. Lụa tơ sen, mang hương thơm thảo mộc, dễ chịu..
Để làm ra được sản phẩm tơ sen rất nhiều vất vả. Bà Thuận cho biết: Vào mùa sen bà cùng với nhân công của Công ty tự tay thu hái những thân sen trong khu trồng và trong các đầm, ao có sen tự mọc trong vùng đem về rửa sạch, để ráo, phân loại cuống sen từng loại: cuống lá, cuống hoa, cuống đài sen… để dễ dàng trong việc rút tơ se sợi, dệt lụa tơ sen. Với bà Thuận, những sợi tơ sen này rất đáng quý, bởi đó là công sức bao ngày bà dày công tìm tòi và sáng tạo ra. Đặc biệt, sợi tơ sen đã giúp làng nghề truyền thống tơ tằm phát triển lên tầm cao mới.
Sản phẩm từ tơ sen có thể tạo ra nhiều sản phẩm khác nhau, trong đó, được ưa chuộng nhất là khăn quàng cổ. Hiện nay nghề dệt tơ sen nói riêng và nghề dệt nói chung tại Phùng Xá đã tạo công ăn việc làm cho hàng trăm hộ gia đình nơi đây. Ngoài dạy nghề cho người yêu thích tơ sen, hằng năm, vào dịp hè, Bà Thuận còn tổ chức các lớp học nghề cho con em trong vùng, giúp thế hệ trẻ hiểu về nghề của cha ông cũng như tăng thêm thu nhập cho gia đình. Để làm tơ sen, những người thợ cần phải tỉ mỉ cắt từng cuống sen, nhanh tay xoắn lại để kéo tơ, rồi se lại thành sợi. Sợi tơ sen nhỏ, mềm, vì vậy để lấy được tơ sen người thợ phải dùng bàn tay, sự khéo léo, rút tơ đến đâu se tơ đến đấy. Một ngày, 1 người thợ thành thạo có thể rút được 260 - 280 cuống sen, thu được khoảng 150 - 170m sợi. Một cuống sen có khoảng 30 sợi chỉ nhỏ. Phải mất chừng 1.200 cuống sen mới dệt ra được gần 10.000 m sợi. Để dệt được một mét lụa, cần khoảng 15.000 cuống sen. Tất cả các công đoạn đều được làm hoàn toàn thủ công. Khâu kéo chỉ khá quan trọng. Loại cuống dài, bánh tẻ sẽ cho nhiều chỉ sen, dễ cắt hơn cuống già. Cuống sen phải rửa thật kỹ, khi kéo chỉ phải dùng nước sạch để lau thì sợi chỉ sen mới trắng. Tơ rút xong được cho vào ống và đưa vào guồng se cho sợi tơ săn chắc lại. Những sợi tơ sen đạt chuẩn được đưa vào khung cửi để dệt thành những tấm lụa hoàn chỉnh. Công việc nghe qua đơn giản, không quá vất vả nhưng mất thời gian, đòi hỏi người làm có tính kiên trì.
Nhờ sự độc đáo, giá trị văn hóa, mà các sản phẩm dệt từ tơ sen thu hút được rất nhiều khách hàng trong và ngoài nước. Được làm hoàn toàn bằng phương pháp thủ công tốn thời gian, công sức... nên lụa sen có giá khá cao. Một chiếc khăn chiều dài 1,7 m, ngang 20 cm giá bán không dưới 5 triệu đồng.
Gây dựng nên thương hiệu độc đáo qua những sản phẩm lụa tinh xảo, lụa tơ sen đã được công nhận OCOP 5 sao và được sử dụng làm quà tặng cho bạn bè quốc tế khi đến Việt Nam, góp phần quảng bá tới thế giới hình ảnh của Việt Nam, một đất nước vừa đang có sự phát triển vừa chứa đựng, lưu giữ các giá trị truyền thống nghìn năm./.
Nguyễn Vàn
