Trong canh tác nông nghiệp hiện đại, tuyến trùng (đặc biệt là Chi Meloidogyne gây bệnh sưng rễ, u rễ) từ lâu đã trở thành nỗi ám ảnh của nhà nông. Được mệnh danh là "kẻ thù ẩn hình" dưới lòng đất, loài sinh vật nhỏ bé này tấn công trực tiếp vào hệ thống rễ, gây ra các nốt sưng, làm suy giảm nghiêm trọng khả năng hút nước và dinh dưỡng của cây. Hậu quả là cây trồng còi cọc, vàng lá, héo rũ vào giữa trưa và suy kiệt dần, dẫn đến thiệt hại kinh tế nặng nề cho các mô hình trồng trọt từ cây ăn quả, cây công nghiệp đến rau màu ngắn ngày.

Dấu hiệu nhận biết bệnh

Tuyến trùng ký sinh thực vật có kích thước rất nhỏ, sống chủ yếu trong đất và dịch rễ cây. Khi xâm nhập vào rễ, chúng tiết ra các chất kích thích sinh trưởng làm tế bào rễ phình to, tạo thành các bướu sưng (u rễ) đặc trưng.

Sự phá hoại của tuyến trùng không chỉ dừng lại ở việc làm tổn thương cơ học hệ rễ. Các vết thương do chúng gây ra còn tạo điều kiện thuận lợi cho các loại nấm bệnh nguy hiểm trong đất như Fusarium, Rhizoctonia, hay vi khuẩn xâm nhập, gây ra phức hợp bệnh chết nhanh, chết chậm, thối rễ hàng loạt. Điều đáng ngại là triệu chứng trên mặt đất thường nhầm lẫn với thiếu dinh dưỡng hoặc khô hạn, khiến nhiều nông dân bón phân, tưới nước sai hướng, làm tình hình thêm trầm trọng.

Trước đây, việc quản lý tuyến trùng chủ yếu dựa vào các loại thuốc hóa học gốc xông hơi hoặc thuốc lưu dẫn cực mạnh. Tuy nhiên, việc lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật hóa học lâu năm đã để lại những hệ lụy nặng nề: tiêu diệt các vi sinh vật có ích trong đất, làm chai cứng đất, ô nhiễm nguồn nước ngầm, đồng thời tạo ra tính kháng thuốc ở tuyến trùng.

Trước yêu cầu sản xuất nông nghiệp sạch, an toàn và xuất khẩu bền vững, xu hướng hiện đại đòi hỏi phải dịch chuyển mạnh mẽ sang các kỹ thuật canh tác sinh học và quản lý dịch hại tổng hợp (IPM).

Các biện pháp kỹ thuật quản lý và phòng trừ tổng hợp:

Để kiểm soát hiệu quả tuyến trùng hại cây, nhà nông cần áp dụng đồng bộ các nhóm giải pháp kỹ thuật sau:

Biện pháp canh tác và cải tạo đất:

Cần luân canh cây trồng cạn với cây nước hoặc luân canh giữa các họ thực vật khác nhau (ví dụ: trồng cây họ đậu, cây ngô hoặc các loại cây có tính kháng tuyến trùng như cúc vạn thọ trước khi trồng lại cây trồng chính).

Vệ sinh đồng ruộng: Thu gom, tiêu hủy triệt để bộ rễ của vụ trước bị nhiễm bệnh nặng, phơi ải đất kết hợp rắc vôi bột trước khi gieo trồng để tiêu diệt trứng và ấu trùng tuyến trùng ẩn nấp.

Tăng cường bón phân hữu cơ hoai mục, phân hữu cơ vi sinh giúp hệ sinh thái đất phát triển phong phú, tăng cường sức đề kháng tự nhiên cho bộ rễ.

Sử dụng các chế phẩm sinh học chứa vi sinh vật đối kháng:

Nấm đối kháng Trichoderma và vi khuẩn Bacillus subtilis: Các chủng vi sinh vật này khi đưa vào đất sẽ tiết ra enzyme phân giải lớp vỏ Ki - tin của trứng tuyến trùng, ức chế sự phát triển của chúng, đồng thời kích thích rễ cây ra nhiều lông hút và phát triển mạnh mẽ hơn.

Sử dụng nấm bắt mồi (Paecilomyces lilacinus): Chế phẩm chứa nấm này có khả năng ký sinh trực tiếp lên trứng và tuyến trùng cái, làm giảm mật độ quần thể tuyến trùng trong đất một cách rõ rệt mà không gây hại cho môi trường.

Phòng trừ tuyến trùng hại cây trồng là một cuộc chiến lâu dài, đòi hỏi sự kiên trì và tư duy canh tác bài bản. Thay vì chờ cây bị bệnh mới tìm cách chữa trị, bà con cần chủ động phòng bệnh từ gốc bằng cách chọn giống sạch bệnh, xử lý đất kỹ lưỡng trước khi trồng, định kỳ bổ sung vi sinh vật đối kháng và duy trì dinh dưỡng hữu cơ cho đất. Chỉ khi hệ sinh thái đất khỏe mạnh, bộ rễ phát triển vững chãi, cây trồng mới có đủ sức đề kháng để chống lại mầm bệnh, mang lại những vụ mùa bội thu./.