Ô nhiễm không khí đang là một trong những thách thức lớn đối với môi trường đô thị Hà Nội, đặc biệt trong những tháng cuối năm và mùa khô. Trước áp lực phát thải từ hoạt động giao thông, xây dựng, sản xuất công nghiệp và sinh hoạt, thành phố Hà Nội đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm kiểm soát các nguồn gây ô nhiễm, chủ động dự báo, ứng phó với những đợt ô nhiễm không khí, từng bước cải thiện chất lượng môi trường, bảo vệ sức khỏe Nhân dân.

Kiểm soát ô nhiễm không khí từ những nguồn phát thải

Hà Nội đang phát triển mạnh mẽ, nhưng cũng phải đối mặt với sức ép ô nhiễm không khí từ giao thông, xây dựng, sản xuất và sinh hoạt. Theo Kế hoạch số 400/KH-UBND ngày 15/10/2026 của UBND thành phố Hà Nội về tăng cường, quyết liệt thực hiện các biện pháp kiểm soát, ứng phó ô nhiễm không khí trên địa bàn Thành phố, nồng độ PM2.5 trung bình năm giai đoạn 2023 - 2025 thường xuyên ở mức trên 40 µg/m³, riêng năm 2025 đạt 48,5 µg/m³. Số ngày có nồng độ bụi vượt ngưỡng quy chuẩn chiếm khoảng 1/3 số ngày trong năm, tập trung chủ yếu vào mùa khô, từ tháng 9 năm trước đến tháng 4 năm sau, đặc biệt trong những ngày xuất hiện hiện tượng nghịch nhiệt.

Những tháng cuối năm, điều kiện thời tiết như mây mù, độ ẩm cao, nghịch nhiệt làm hạn chế khả năng khuếch tán chất ô nhiễm, khiến nguy cơ xuất hiện các đợt ô nhiễm không khí kéo dài gia tăng. Trong khi đó, áp lực phát thải từ quá trình đô thị hóa, xây dựng hạ tầng, giao thông vận tải, hoạt động sản xuất và sinh hoạt vẫn còn lớn.

Thành phố đã triển khai nhiều giải pháp cải thiện chất lượng không khí và bước đầu có chuyển biến tích cực. Từ đầu năm 2026 đến thời điểm ban hành Kế hoạch 400/KH-UBND, tỷ lệ số ngày có chỉ số chất lượng không khí ở mức tốt và trung bình đạt 74,42%, tiệm cận mục tiêu từ 75% trở lên trong giai đoạn 2026 - 2027, song yêu cầu kiểm soát ô nhiễm vẫn đặt ra hết sức cấp thiết. Thành phố xác định phải chuyển mạnh từ xử lý tình huống sang chủ động phòng ngừa, kiểm soát phát thải ngay tại nguồn, kết hợp giám sát thường xuyên với kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.

Trọng tâm trước mắt là kiểm soát bụi phát sinh từ hoạt động xây dựng, vận chuyển vật liệu và bụi đường. Các chủ đầu tư, nhà thầu phải thực hiện nghiêm việc che chắn công trường, phủ kín vật liệu rời, làm sạch đường nội bộ, lối ra vào; áp dụng biện pháp hút bụi, làm ẩm tại vị trí thi công phát sinh bụi. Phương tiện vận chuyển đất, đá, vật liệu, phế thải phải được che phủ kín, kiểm tra thùng xe, bánh xe, gầm xe và vệ sinh sạch bùn đất trước khi ra khỏi công trường. Thành phố yêu cầu không cho phép phương tiện chưa bảo đảm điều kiện vệ sinh môi trường rời công trường.

Cùng với đó, công tác vệ sinh môi trường đường phố được tăng cường theo hướng có trọng tâm, trọng điểm. Các xã, phường và đơn vị vệ sinh môi trường rà soát, lập danh mục các tuyến đường thường xuyên tích tụ bụi, tổ chức thu gom vật liệu rơi vãi, quét hút và rửa đường phù hợp với điều kiện thực tế. Tại các tuyến đường trọng điểm, đề xuất tổ chức ít nhất 2 lượt làm sạch mỗi ngày trong đợt tăng cường; ưu tiên khung giờ đêm, sáng sớm và thời điểm phù hợp để hạn chế ảnh hưởng đến giao thông. Việc vệ sinh phải bảo đảm thu gom bụi, bùn đất, không quét khô, thổi bụi hoặc chỉ tưới nước khiến bụi phát tán trở lại.

Một nhiệm vụ quan trọng khác là ngăn chặn tình trạng đốt rác, lá cây, rơm rạ và phụ phẩm nông nghiệp không đúng quy định. UBND các xã, phường có trách nhiệm rà soát, lập bản đồ các điểm thường xuyên xảy ra đốt hở, phân công lực lượng giám sát, kịp thời phát hiện và xử lý vi phạm. Đồng thời, bố trí địa điểm, lịch thu gom lá cây, cành cây, rơm rạ; hướng dẫn người dân ủ hữu cơ, tái sử dụng làm nguyên liệu hoặc chuyển giao cho đơn vị xử lý. 

Chủ động dự báo, ứng phó và thúc đẩy chuyển đổi xanh

Không chỉ tập trung vào các giải pháp trước mắt, Hà Nội tiếp tục triển khai các nhiệm vụ dài hạn nhằm giảm phát thải từ giao thông và hoạt động sản xuất. Thành phố đẩy mạnh phát triển vận tải hành khách công cộng, chuyển đổi phương tiện sử dụng năng lượng sạch, năng lượng xanh; hoàn thiện hệ thống trạm, trụ sạc và điểm đổi pin. Đồng thời, tăng cường kiểm soát khí thải ô tô, xe mô tô, xe gắn máy theo lộ trình của Chính phủ; điều tiết, phân luồng giao thông hợp lý, hạn chế ùn tắc tại các nút giao thông và tiếp tục triển khai Vùng phát thải thấp theo lộ trình được phê duyệt.

Đối với các cơ sở công nghiệp, làng nghề và khu xử lý chất thải, Thành phố yêu cầu vận hành đầy đủ hệ thống xử lý bụi, khí thải, thực hiện quan trắc và duy trì truyền dữ liệu đối với các đối tượng có nghĩa vụ. Những cơ sở có nguy cơ phát thải cao sẽ được tăng cường kiểm tra khi có cảnh báo ô nhiễm; các vi phạm phải được khắc phục kịp thời, xử lý theo quy định.

Điểm đáng chú ý trong Kế hoạch số 400/KH-UBND là chuyển mạnh sang phương thức quản lý, ứng phó dựa trên dữ liệu quan trắc và dự báo chất lượng không khí. Theo đó, trước 5 - 7 ngày khi xuất hiện tín hiệu nguy cơ ô nhiễm, Thành phố sẽ phát thông tin nhận định sớm, rà soát các nguồn phát thải lớn và thông tin cảnh báo để các cơ quan, đơn vị, địa phương chủ động triển khai biện pháp phòng ngừa. Trước 48 - 72 giờ, các địa phương tăng cường kiểm soát công trường, vệ sinh các tuyến đường, đồng thời tuyên truyền, khuyến cáo người dân bảo vệ sức khỏe. Trước 24 giờ, tiếp tục cập nhật dự báo, điều chỉnh phạm vi, lực lượng và biện pháp ứng phó phù hợp.

Phát huy trách nhiệm của chính quyền và cộng đồng

Để các giải pháp đạt hiệu quả thực chất, Kế hoạch số 400/KH-UBND xác định rõ trách nhiệm của từng sở, ngành, địa phương và các chủ nguồn thải theo nguyên tắc “6 rõ: rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm, rõ thẩm quyền”.

Trong đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường là đầu mối theo dõi, dự báo, cảnh báo, điều phối kỹ thuật và tổng hợp kết quả. Sở Xây dựng chủ trì kiểm soát bụi xây dựng. Công an Thành phố kiểm tra, xử lý phương tiện vận chuyển vi phạm. Chủ tịch UBND xã, phường chịu trách nhiệm quản lý, xử lý điểm ô nhiễm trên địa bàn. Chủ đầu tư, nhà thầu, đơn vị vận tải và đơn vị vệ sinh môi trường thực hiện đầy đủ nghĩa vụ của mình. Ngành y tế, giáo dục chủ động bảo vệ sức khỏe; báo chí và các đoàn thể cùng tuyên truyền, giám sát. Mỗi việc phải có người chịu trách nhiệm, có kết quả kiểm chứng và công khai.

Người dân có thể gửi phản ánh về đốt hở, rơi vãi vật liệu và phát tán bụi qua iHanoi cùng các kênh chính thức. Phản ánh cần được tiếp nhận, phân loại, chuyển xử lý, theo dõi kết quả và phản hồi. Các cơ quan báo chí tăng cường thông tin khách quan, kịp thời. Công tác giám sát cộng đồng và phối hợp chia sẻ dữ liệu liên vùng góp phần phát hiện điểm nóng và phòng ngừa tái diễn.

Kiểm soát ô nhiễm không khí không chỉ là nhiệm vụ của riêng cơ quan quản lý nhà nước mà cần sự chung tay của toàn xã hội. Từ việc chấp hành quy định tại mỗi công trường, không để phương tiện làm rơi vãi vật liệu, không đốt rác và phụ phẩm nông nghiệp, đến việc lựa chọn phương tiện giao thông xanh, giữ gìn vệ sinh môi trường và chủ động phản ánh các hành vi vi phạm, mỗi hành động đều góp phần cải thiện chất lượng không khí.

Với sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, các ngành, chính quyền địa phương, doanh nghiệp và người dân, Hà Nội đang từng bước xây dựng cơ chế kiểm soát ô nhiễm chủ động, minh bạch và có trách nhiệm, hướng tới mục tiêu cải thiện chất lượng môi trường không khí, bảo vệ sức khỏe nhân dân, xây dựng Thủ đô xanh, văn minh và phát triển bền vững./.