Hà Nội đang nghiên cứu phương án xử lý toàn bộ gần 3,7 triệu tấn rác tồn lưu tại Khu xử lý chất thải rắn Xuân Sơn (phường Tùng Thiện), theo hướng kết hợp sàng tuyển, đốt phát điện và thu hồi vật liệu. Giải pháp này nhằm khắc phục những tồn tại về môi trường sau nhiều năm chôn lấp, đồng thời tạo điều kiện phục hồi mặt bằng, sử dụng đất hiệu quả hơn theo quy hoạch.

Đưa vào vận hành từ năm 1999, Khu xử lý chất thải rắn Xuân Sơn có tổng diện tích 34,79ha, trong đó khoảng 24,65ha là các ô chôn lấp trực tiếp. Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, tổng lượng rác tiếp nhận, chôn lấp từ khi hoạt động ước khoảng 3,9 triệu tấn, hiện còn tồn lưu khoảng 3,7 triệu tấn, gồm đất phủ, mùn hữu cơ, chất trơ và các vật liệu khác. Khối lượng chất thải tích tụ qua nhiều năm khiến công tác quản lý khu xử lý không chỉ dừng ở việc duy trì vận hành mà còn phải giải quyết những hệ lụy môi trường kéo dài.

Theo báo cáo, có thời điểm mùi hôi phát tán trong phạm vi khoảng 5-10km, ảnh hưởng đến khả năng thu hút đầu tư vào các dự án đô thị, nghỉ dưỡng, sinh thái và dịch vụ; hoạt động du lịch quanh hồ Suối Hai, hồ Xuân Khanh cũng gặp hạn chế. Thực trạng này đặt ra yêu cầu phải xử lý lượng rác tồn lưu một cách căn cơ, thay vì tiếp tục phụ thuộc vào các biện pháp kiểm soát tại chỗ.

Theo phương án Sở Nông nghiệp và Môi trường đề xuất, rác sẽ được đào xúc, tiền xử lý và sàng tuyển cơ học để phân loại từng thành phần. Rác có khả năng cháy được đưa đến nhà máy điện rác; kim loại được thu hồi để tái chế; chất thải nguy hại được quản lý theo quy định. Phần đất, mùn và vật liệu trơ sau khi ổn định sẽ được xử lý, bố trí tại ô chôn lấp mới theo phương án kỹ thuật. Cách làm này hướng tới tận dụng những thành phần có khả năng thu hồi, đồng thời giảm lượng chất thải phải đưa đi chôn lấp.

Tuy nhiên, việc xử lý rác đã chôn lấp lâu năm không đơn thuần là đào xúc và vận chuyển đến nơi tiếp nhận. Quá trình khai thác, phân loại và vận chuyển khối lượng lớn chất thải có thể làm phát sinh mùi, bụi, khí thải và nước ô nhiễm, đòi hỏi các biện pháp kiểm soát phù hợp ở từng công đoạn. Theo Giám đốc Trung tâm Kỹ thuật nông nghiệp và môi trường Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Ngô Thái Nam phương án xử lý hướng tới tận dụng tài nguyên từ rác, giảm lượng chất thải phải chôn lấp và kết hợp kiểm soát các nguy cơ ô nhiễm trong quá trình triển khai. Vì vậy, việc thu gom, xử lý khí thải và nước phát sinh, cũng như kiểm soát môi trường trong quá trình thi công, là những yêu cầu cần được đặt ra ngay từ đầu.

Để thực hiện phương án, Thành phố dự kiến nghiên cứu tận dụng hạ tầng Nhà máy điện rác Amaccao - Thành Công, kết hợp xử lý rác sinh hoạt mới với rác cũ đã qua sàng tuyển. Nhà máy dự kiến vận hành vào tháng 12-2027; thời gian xử lý rác tồn lưu khoảng 5 năm, chưa bao gồm thời gian xây dựng công viên cây xanh sau hoàn nguyên. Với khối lượng chất thải lớn và thời gian triển khai kéo dài, năng lực tiếp nhận của nhà máy, tính phù hợp của công nghệ và tiến độ thực hiện sẽ quyết định đáng kể đến hiệu quả phương án. Do đó, việc thẩm định cần làm rõ khả năng đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, kiểm soát phát thải và xử lý các thành phần chất thải theo đúng phương án đề ra.

Khi lượng rác tồn lưu được xử lý, vấn đề đặt ra tiếp theo là phục hồi mặt bằng và đưa diện tích sau cải tạo vào sử dụng an toàn, phù hợp quy hoạch. Theo Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Nguyễn Minh Tấn, những diện tích đáp ứng điều kiện sẽ được nghiên cứu bố trí công viên cây xanh, khu chức năng thể thao, cụm công nghiệp sạch và các chức năng khác theo quy hoạch. Việc lựa chọn công năng cần căn cứ vào kết quả xử lý, chất lượng đất và điều kiện an toàn môi trường, bảo đảm phù hợp với mục đích sử dụng. Trong đó, công viên cây xanh được định hướng góp phần cải thiện cảnh quan và tạo thêm không gian xanh cho khu vực, thay vì chỉ là hạng mục hoàn thiện mặt bằng.

Để các mục tiêu này đạt hiệu quả thực chất, quá trình triển khai cần gắn trách nhiệm của các cơ quan và nhà đầu tư với tiến độ xử lý, chất lượng công trình và kết quả quan trắc môi trường. Việc đầu tư, quản lý và sử dụng đất sau cải tạo phải bảo đảm công khai, minh bạch, tuân thủ quy hoạch và quy định pháp luật. Đặc biệt, tiến độ phục hồi mặt bằng cần phù hợp với kết quả xử lý thực tế, không tách rời yêu cầu bảo đảm an toàn môi trường.

Theo đề xuất của Sở Nông nghiệp và Môi trường, thủ tục đầu tư dự kiến hoàn thành trong quý II-2027, triển khai đốt rác cũ từ quý III-2027 và đưa từng công trình vào khai thác từ quý III-2028. Đây là các mốc tiến độ dự kiến, cần được gắn với trách nhiệm cụ thể của từng đơn vị và theo dõi trong suốt quá trình thực hiện.

Xử lý gần 3,7 triệu tấn rác tồn lưu tại Xuân Sơn là bước quan trọng nhằm giải quyết những tồn tại của phương thức chôn lấp kéo dài. Hiệu quả của phương án không chỉ nằm ở khối lượng chất thải được xử lý mà còn ở khả năng cải thiện môi trường và đưa mặt bằng sau cải tạo vào sử dụng an toàn, đúng quy hoạch, qua đó tạo chuyển biến lâu dài đối với môi trường sống của người dân.